انواع سازهای بادی محلی
امروزه سازهای مختلفی برای آموزش وجود دارد که ویژگیهای خاصی دارند. سازهایی که توسط لرزش و دمیدن هواصدایی را تولید میکنند سازهای بادی و یا ایروفن میگویند که دارای قدمت چندهزارساله هستند که انسانهای اولیه با دمیدن در شاخ حیوانات صدا را تولید میکردند و انواع مختلفی از آنها ساخته شده است. یکی از انواع سازهای بادی ساز بادی دوزله است که برای آشنایی بیشتر توضیحاتی در مورد آن میدهیم.
انواع سازهای بادی
سازها دارای دستهبندیهای متنوعی هستند که یکی از این دستهبندیها سازهای بادی است که در دودسته چوبی و برنجی ساخته میشوند. در قدیم به دلیل نوع جنس تولید این سازها که از برنج و چوب بوده دستهبندی میشدند؛ ولی امروزه به دلیل نوع صدایی که تولید میکنند دستهبندی میشوند.
در سازهای بادی برنجی هوا به دلیل ارتعاش لب نوازنده در ستون، صدا تولید میکند و در ساز بادی چوبی لحظه برخورد لب نوازنده با زبانه صدا ایجاد میشود. در سازهای بادی مقید سوراخهایی برای تغییر بلندی صدا وجود داشته و سازهای بادی مطلق هیچگونه سوراخ برای تغییر بلندی صدا نداشتند.
ساز دوزله چه سازی است؟
یکی از مهمترین سازهای بادی که در غرب ایران در قسمت زاگرس وجود دارد ساز بادی دوزله است که معمولا از دو لوله یک اندازه و به همبسته شده تشکیل میشود که جنس آن از استخوانهای عقاب یا باز ساخته میشد. یکی از لولههای صوتی کمی باریکتر و شکلی استوانهای دارد و لوله دیگر کمی کلفتتر و چهارگوش است.
روی یک طرف لولههای صوتی معمولا شش تا سوراخ وجود دارد که برای نواخته شدن باید نوازنده زبانههای آن را به طریقی در دهان خود بگذارد و یا با دستهای خود طوری آن را بپوشاند تا بتواند ساز را بنوازد. این ساز بیشتر در مجالس شادی به همراه سازهای دایره و تنبک نواخته می شد.
آشنایی با ساز دوزله در استان های ایران
ساز بادی دوزله نامهای مختلفی را در منطقههای مختلف دارد. این ساز در اندازهها و طرحهای مختلف در قسمتهای مختلف ایران دیده شده و قدیمیترین شکل این ساز در قسمتهایی از کردستان و آذربایجان دیده شده است. این ساز در منطقههای مختلف ایران دارای نامهای مختلفی مانند: دونی در (بلوچستان) دونای، جفتی، دو آهنگ و دوزله در (هرمزگان، کردستان، کرمانشاه و ایلام) و قمشه در خراسان گفته میشود. البته در خراسان به نام قمشه است که در سه نوع وجود دارد که ۵ سوراخ، ۶ و ۷ سوراخ وجود دارند و هیچکدام از این نمونهها سوراخهای پشتی ندارند. ساز بادی دوزله دارای نوازندگان ماهری مانند نام علی آبشوری، رمضان عزیزی و خان محمد هستند. در خراسان قنبر راستگو و در هرمزگان مراد نهاوندی و علیدوست فلاحتی در ایلام که بسیار معروف هستند.
توضیحاتی در مورد مشخصات ساز دوزله
ساز بادی دوزله سازی بادی در آذربایجان و از سازهای محلی یکزبانه است که دارای دو لوله مسی که در موازات هم قرار گرفتند و محکم به هم چسبیدهاند. بعضی از دوزله ها از جنس پر دال که نوعی عقاب است یا استخوان ضخیم مرغان دیگر تولید میشود. هر کدام از این دو لوله دارای قمیشی یکزبانه و جدا از هم است. در طول لولهها سوراخهایی وجود دارد که کنار هم قرار گرفتهاند و انتهای پایین لولهها هم باز است. این لولهها در اندازههای مختلف ساخته میشوند که کوچکترین آن حدود ۲۲ سانتیمتر و قطری دو سانتیمتری دارد.
وسعت صدای ساز حدود یک تا دو اکتاو است که آن هم بهاندازه کوچکی و بزرگی ساز بستگی دارد و صدایی متفاوت ایجاد میکنند. ساز بادی دوزله توسط سه انگشت وسط که هر کدام از دستها روی سوراخها قرار میگیرند تا نواخته شوند. شصت دست ساز را از پشت نگه میدارد و نوازنده زبانه را داخل دهان قرار میدهد. این ساز در میان عشایر ایران بسیار رایجتر است که به آن جفته یا جفتی هم میگویند.
کلام پایانی
ساز بادی دوزله از سازهای تاریخی است که به دوران های تمدن ایران و مصر باستان برمیگردد و گفته شده است که این ساز توسط ایرانیان اختراع شده است. برای یادگیری انواع سازهای بادی میتوانید به آموزشگاه آوای چکاوک مراجعه کرده و از تجربه بهترین اساتید بهره ببرید.
