مایه ی شوشتری یکی از گوشههای دستگاه همایون بهشمار میآید. بهطور کلی، موسیقی ایرانی را میتوان یکی از اصیلترین موسیقیهای جهان بهشمار آورد که دارای دستگاهها و مایههای گوناگون و متعددی میباشد. در هریک از این مایهها و دستگاهها، سبک نواختن موسیقی و سرودن آواز متفاوت و منحصربهفرد است.
یکی از دستگاههای موسیقی سنتی ایران، دستگاه همایون است.
یکی از گوشهها و مایههای پرکاربرد در موسیقی سنتی ایرانی، شوشتری میباشد که در دستگاه همایون جای دارد. دستگاه همایون دارای دو مایه ی اصفهان و شوشتری است که هر کدام دارای ویژگیهای منحصربهفردی میباشند. همانطورکه از نام این دستگاه پیداست، دستگاهی اشرافی و باوقار است که سعی در ایجاد حالات عاطفی و متافیزیکی در شنوندگان موسیقی دارد. در این دستگاه تاکنون آثار ارزشمندی پدید آمده که برخی از آنان در مایه ی شوشتری تنظیم و اجرا شده است.
براساس عقیده ی پژوهشگران، از منطقه ی شوشتر در شکلگیری نام، نحوه ی آواز و موسیقی این مایه اقتباس شده و خوانش موسیقیایی این گوشه، ریشه در آوازها و تعزیههای سنتی مردمان این منطقه دارد. بههمین دلیل، مایه ی مذکور را میتوان یکی از اصیلترین موسیقیهای فولکلور بهشمار آورد. این مایه قدمت بسیار زیادی در موسیقی ایرانی دارد. بهطوریکه براساس مطالعات انجام شده، نامی از مایه ی مذکور در رساله ی موسیقی خیام آمده و قواعد آن توسط این دانشمند ترسیم شده است. مایه ی شوشتری را میتوان یکی از غمانگیزترین گوشههای موسیقی سنتی ایران بهشمار آورد.
دستگاه همایون دارای دو مشتق با نام گوشه ی شوشتری و اصفهانی میباشد.
بههمین دلیل، از این موسیقی برای ایجاد و القای حالات غم و اندوه استفاده میشود. این عامل باعث شده تا آواز این مایه عموماً با سوز و تزکیه همراه باشد. این گوشه طرفداران بسیاری در ایران و جهان داشته و آثار متعددی از هنرمندان ایران در این عرصه خلق شده است.
