ساز چنگ يا هارپ گونه ای از سازهای زهی است و در كنار ساز عود (بربط) جزء مشهورترين سازهای ايران باستان به شمار می رود. همان طور كه گفته شد اين ساز از جمله سازهای اصيل و با قدمت ايرانی است كه در فضای موسيقی ايران باستان از اهميت خاصی برخوردار بوده لذا در اين مقاله قصد داريم به معرفی اجمالی اين ساز بپردازيم.

تاريخچه ساز چنگ

در ادبيات فارسی از ساز چنگ بسيار ياده شده است و سياره زهره را چنگ زن دانسته اند. در كاوش های باستان شناسی كه در بين سال های 1961 تا 1966 ميلادی توسط دو باستان شناس به نام های پيناس دلوگاس و هلن كانتور صورت گرفت در تپه های چغاميش خوزستان بقايای يک ساز هارپ يافت شد كه مربوط به هزاره چهارم قبل از ميلاد و دوران ايلامی ها بود.

يكی از دوره های تاريخی كه در آن موسيقی رونق گرفت دوره ساسانيان بود و علت اين امر حمايت پادشاهان ساسانی از موسيقی بود. اين حمايت ها به قدری بود كه در دوره اردشير بابكان موسيقی دانان طبقه جداگانه ای را تشكيل دادند و به مقام های ويژه ای منصوب شدند. در دوره خسرو پرويز اين حمايت ها بيشتر شد و موسيقی پيشرفت های چشمگيری داشت. طبق نوشته های فردوسی در شاهنامه و همچنين مطالب بيان شده در خسرو و شيرين نظامی باربد بزرگترين موسيقی دان اين دوره بوده است به طوری كه وی را مبتكر 360 لحن موسيقی می دانند. علاوه بر باربد موسيقی دان های ديگری از جمله نكيسا، بامشاد، راميتن و آزادوار چنگی در اين دوره مشغول به فعاليت بوده اند.

طبق بررسی ها در دوره ساسانی 72 نغمه از نغمه های موسيقی رواج داشته است كه از آن جمله می توان به پاليزبان، سبزه، باغ سياوشان، راه گل، شاد باد، تخت درويش، گنج سوخته، تخت تاقديس و… اشاره كرد.

روند تحول ساز چنگ

انواع مختلف ساز چنگ در قرن های مختلف وجود داشته است از جمله چنگ منحنی كه مربوط به قرن هفتم هجری بوده است. جالب است بدانيد كه تصوير ساز هارپ در تمام آثار باستانی ايرانی از هخامنشيان تا سلوكيان وجود دارد.

ساز چنگ دارای چهار سيم بوده كه در دوره ساسانيان به يازده سيم و در دوره اسلامی به 35 سيم رسيد. لازم است به اين موضوع اشاره كنيم كه ساز هارپ الهام گرفته از كمان است به طوری كه در اثر پرتاب تير با كمان صدای ارتعاش سيم به گوش می رسيد و همين عامل باعث شد تا ايده اوليه ساخت چنگ شكل بگيرد.

انواع چنگ

 ساز چنگ به چهار دسته كلی تقسيم می شود كه شامل چنگ اركستری، چنگ سنتی، چنگ باستانی و چنگ تزئينی می شود. البته به لحاظ شكل و ساختار ساز چنگ، دارای 17 نوع شكل و الگو است كه از آن جمله می توان به چنگ منحنی، چنگ زاويه دار، چنگ ون، چنگ كندوک و… اشاره كرد.

ساز چنگ

چنگ را بايد سازی سيمی دانست كه با انگشت نواخته می شود و تكنيک نواختن در جهان هشت انگشتی است اما در ايران ده انگشتی. اين ساز غالبا از چوب گردو و افرا ساخته می شود و به علت ساختار و فرايند ساخت در دسته سازهای گران قيمت قرار می گيرد. هر چند اين ساز اصالتی ايرانی دارد و از قديمی ترين سازهای ايران و جهان به شمار می رود اما متاسفانه امروزه تعداد نوازندگان اين ساز بسيار محدود است. از جمله نوازندگان ساز چنگ خان صدر سالک است كه سالها به نوازندگی اين ساز مشغول بودند و تنها زنی بودند كه در تركيب اركستر سمفونيک تهران اين ساز را می نواختند. علاوه بر خانم صدر سالک، خانم فرزانه نوايی هم از نوازندگان اين ساز بودند كه در سال 1383 فوت كردند.

ناگفته نماند كه در سال های اخير كوشش هايی جهت بازسازی ساز چنگ صورت گرفت كه مجيد ناظم پور، سيامک مهرداد، حامد صغيری و عبدالله ويسی نمونه هايی از اين ساز را باز سازی كردند.

متاسفانه بنابه دلايل مختلفی ساز چنگ به ورطه فراموشی سپرده شد و در اين سالها مورد بی مهری قرار گرفته لذا لازم است تا در سالهای پيش رو اقداماتی جهت حفظ و ترويج اين ساز ملی كه بخشی از هويت موسيقی ماست صورت گيرد.