صدای پنهان سازهای کمتر شنیدهشده
موسیقی همیشه پر از شگفتی است. گاهی با سازهایی آشنا میشویم که کمتر نامشان را شنیدهایم، اما وقتی صدای آنها را میشنویم، انگار دریچهای تازه به جهان احساسات باز میشود. این سازها، چه بومی و محلی باشند و چه از دل فرهنگهای دیگر آمده باشند، بخش مهمی از میراث صوتی جهان را تشکیل میدهند. در این محتوا از آوای چکاوک با سه ساز کمتر شناختهشده یعنی قیچک، بالابان و دابانگ آشنا میشویم و داستان و صدای منحصربهفرد هر یک را مرور میکنیم.
قیچک؛ آوای اصیل کویر و جنوب ایران
پیش از آنکه صدای قیچک را بشنوید، ظاهرش توجهتان را جلب میکند. بدنهای کاسهای شکل و دستهای کشیده دارد و با آرشه نواخته میشود. قیچک از خانواده سازهای زهی آرشهای است و در موسیقی محلی جنوب، سیستان و بلوچستان و بخشهایی از خراسان جایگاه ویژهای دارد.
- صدای قیچک گرم و نافذ است، گویی قصههای کهن و حماسی را از دل تاریخ روایت میکند. این ساز نهتنها در مراسم شادی و عروسیهای محلی به کار میرود، بلکه در گروهنوازیهای فولکلور نیز نقش مهمی ایفا میکند.
- جنس بدنه اغلب از چوب توت یا گردو ساخته میشود.
- دارای چهار سیم است که با کوکهای محلی متفاوت نواخته میشود.
- در برخی مناطق، آرشه قیچک با موی دم اسب ساخته میشود که صدایی نرمتر تولید میکند.
بالابان؛ ساز بادی با روحی آرام
بالابان یکی از سازهای بادی چوبی است که بیشتر در موسیقی آذربایجانی، ارمنی و کردی شنیده میشود. پیش از شنیدن صدایش، بهتر است بدانیم که بالابان بهنوعی برادر آرامتر و ملایمتر ساز زورنا است.
- این ساز صدایی عمیق، حزین و احساسی دارد و بیشتر برای اجرای ملودیهای آرام و پرمعنا استفاده میشود. بالابان را میتوان هم در اجرای تکنوازی و هم در گروهنوازیهای فولکلور شنید.
- لوله بالابان از چوب درخت زردآلو یا گردو ساخته میشود.
- زبانه (قمیش) آن بخش اصلی تولید صداست و کیفیتش تأثیر زیادی بر طنین ساز دارد.
- نوازنده برای ایجاد ویبره و تنوع در صدا با فشار لب و کنترل نفس تغییرات ظریف ایجاد میکند.
دابانگ؛ طبل آیینی شرق آسیا
دابانگ نامی است که شاید کمتر در ایران شنیده باشیم، اما در بسیاری از کشورهای شرق آسیا بهویژه در مراسم آیینی و رقصهای سنتی استفاده میشود. این ساز کوبهای، بیشتر به شکل یک طبل دوطرفه ساخته میشود که با دست یا چوبهای کوچک نواخته میشود.
- دابانگ تنها یک ساز نیست، بلکه بخشی از فرهنگ و آیین مردم این مناطق است. در مراسم مذهبی، جشنهای برداشت محصول و حتی اجراهای خیابانی، دابانگ با ضربآهنگهای پرانرژی، جمعیت را همراه میکند.
- بدنه اغلب از چوب سخت ساخته شده و پوست طبیعی حیوانات بر روی دو طرف آن کشیده میشود.
- کوبیدن بر هر طرف، صدایی متفاوت و مکمل ایجاد میکند.
- گاهی برای تنوع در ریتم، نوازنده از ترکیب ضربههای کف دست و چوب استفاده میکند.
چرا شناخت این سازها اهمیت دارد؟
آشنایی با سازهای کمتر شناختهشده، نهتنها دایره دانستههای موسیقایی ما را گسترش میدهد، بلکه پلی میان فرهنگها میسازد. هر ساز داستانی دارد که از دل تاریخ، طبیعت و زندگی مردم زاده شده است. وقتی به صدای قیچک گوش میدهیم، میتوانیم آفتاب سوزان کویر را حس کنیم؛ وقتی بالابان مینوازد، انگار در کوههای مهآلود قفقاز قدم میزنیم؛ و وقتی دابانگ کوبیده میشود، میتوانیم شور و هیجان یک جشن بزرگ را تجربه کنیم.
کاربردهای امروزی و حضور جهانی
امروزه سازهای کمتر شناختهشده تنها محدود به محافل محلی یا آیینی نیستند؛ بلکه بسیاری از آنها وارد صحنههای بینالمللی شدهاند.
- قیچک در ترکیب با ارکسترهای مدرن برای خلق صداهای تازه استفاده میشود.
- بالابان در موسیقی فیلم و قطعات تلفیقی جایگاهی ویژه پیدا کرده است.
- دابانگ در فستیوالهای جهانی به عنوان نمادی از فرهنگ آیینی شرق آسیا معرفی میشود.
این حضور جهانی نشان میدهد که حتی سازهایی که زمانی تنها در محدوده جغرافیایی خاصی نواخته میشدند، امروز میتوانند در کنار سازهای شناختهشدهای مثل پیانو و ویولن بدرخشند و تنوع و غنای موسیقی معاصر را افزایش دهند.
نتیجهگیری
موسیقی جهانی، مجموعهای از صداهای آشنا و ناشناخته است. سازهایی مانند قیچک، بالابان و دابانگ شاید در مقایسه با پیانو یا گیتار کمتر شناخته شده باشند، اما هر یک دنیایی از احساس، فرهنگ و تاریخ را در خود دارند. معرفی توسط بهترین آموزشگاه موسیقی تهران و حفظ این سازها نهتنها برای پاسداشت میراث موسیقایی ضروری است، بلکه فرصتی است برای کشف زیباییهای تازه در دنیای هنر.