سازهای موسیقی
ابزارهایی که برای نواختن استفاده میشوند، ساز نام دارند. یعنی هر وسیلهای که صدا تولید میکند، ساز میگویند. ولی اینجا منظور از ساز ابزار و وسیلهای است که برای نواختن و اجرای موسیقی ساخته میشوند. قدیمیترین وسیلهای که موسیقی تولید میکرد، صدای انسان بود و بعد از آن هم انواع مختلف سازهای کوبهای ساخته شدهاند.. یکی از سازهای قدیمی که صدای زیبایی دارد، ساز عود یا بربط است که مختصری در مورد آن توضیح میدهیم.
ساز عود یا بربط
یکی از معمولترین سازهای قدیمی در موسیقی ایرانی است. این ساز شبیه گلابی بوده و از جنس چوب درختانی مانند: توت و آبنوس ساخته میشود که شبیه یک کاسه بزرگ با دسته کوتاه است. ساز عود در دستهبندی سازهای زهی زخمهای قرار دارد و طول این ساز 85 سانتیمتر است. این ساز دارای یک دسته کوتاه و کاسهای تقریبا بزرگ به شکل گلابی بوده و 10 تا 12 سیم هم دارد. به دلیل این که سطح روی ساز بربط از چوب است، عربها به آن عود میگویند؛ زیرا عود در زبان عربی به معنای چوب است.
البته ساز بربط در موسیقی ایرانی نقش کمرنگی دارد؛ ولی عود عربی بر خلاف ساز ایرانی از سازهای موسیقی عرب و اصلی ترین سازها است. این ساز زمانی که به اروپا پا گذاشت به نام لوت نامگذاری شد. کلمه بربط دارای دو واژه بر و بط است که به معنی مرغابی است. زیرا شکل کلی این ساز شبیه مرغابی است که سینه جلو داده و گردن کوچکی دارد.
قسمتهای متنوع ساز عود
این ساز زیبا هرچند نقش کمی در موسیقی ایرانی دارد؛ ولی هنوز هم افرادی هستند که به نواختن سازهای قدیمی علاقهمند هستند. در این مقاله اجزای مختلف این ساز ایرانی را برای شما بیان میکنیم که عبارتاند از:
کاسه و سطح رویی
این قسمت ساز، شبیه گلابی است و از قسمت طول به دو قسمت تقسیم شده است. این ساز از ترکهای چوبی بسیاری بههمپیوسته ساخته شده است. صفحه یا سطح روی ساز بربط یا عود از جنس چوب است که برای بهترشدن صدای آن از چوب درخت کاج استفاده میشود. دایره کوچک و بزرگ شبکهای مانند که از جنس استخوان است. برای خارجشدن صدا از کاسه روی این صفحه جاگذاری شده و خرک هم در پایین صفحه قرار دارد.
پل
در روی صفحه بهطرف داخل کاسه ساز در 5 نقطه، پلهای افقی که به صفحه متصل است، وجود دارد که موجب میشود، صفحه تغییر پیدا کند.
خرک و سیمگیر
خرک یک قطعه چوبی که حدود 10 سانتیمتر است و در قسمت پایین کاسه قرار گرفته است. روی آن شیارهایی با عمق کم وترها ایجاد شده است. در ساخت بعضی از این سازهای بربط وترها به سیم گیری در انتهای کاسه است، متصل میشوند. در بعضی دیگر خرک عهدهدار سیم گیراست. یعنی وتر روی سوراخهایی که روی وتر وجود دارد، گره میخورد و طرف گوشیها میرود. البته خرک روی صفحه به طور مستقیم نمیچسبد و بین خرک و صفحه معمولا صدف یا تکههای چوب قرار میگیرد.
دسته
ساز عود یا بربط دارای دسته چوبی کوتاهی است که معمولا طولی بهاندازه یکسوم کاسه که قطری حدود 10 سانتیمتر دارد. در سازهای قدیمیتر روی دسته این سازها دستانبندی میشد؛ ولی امروزه این کار انجام نمیشود.
سرپنجه
جعبه گوشیها یا همان سرپنجه یک محفظهای است که خالی بوده و در ابتدای دسته ساز قرار دارد و کمی بهطرف عقب تمایل دارد. این سرپنجه محل جاگذاری گوشیها است که معمولا در هر قسمت 5 گوشی وجود دارد.
شیطانک
این قسمت از یک قطعه چوب باریک است که دارای ارتفاعی کم به عرض دسته و ارتفاع حدود یک میلیمتر است. بین سرپنجه و دسته قرار میگیرد. وترها از داخل شیارهای کمعمق آن رد میشوند.
تعداد و نوع جنس وترها
ساز بربط دارای 10 وتر بوده که معمولا 2 به 2 هم صدا کوک میشوند. در تعدادی از این سازها بمترین وتر را بهصورت تکی میبندند. جنس وترها از زه همان روده گوسفند یا حتی ابریشم تابیده که دارای روکش فلزی و حتی میتواند سیم نایلونی هم باشد است که ضخامتهای آنها متفاوت است.
سخن آخر
اگر مشتاق یادگیری موسیقی و ساز عود یا بربط هستید، میتوانید به یک آموزشگاه بزرگ موسیقی مراجعه کنید. در مجموعه آوای چکاوک هر نوع سازی برای هر سنی آموزش داده میشود و دارای امکانات و فضاهای مناسب برای آموزش است.
