موسیقی عرفانی

موسیقی در فرهنگ ایرانی اسلامی مانند دیگر فرهنگ‌ها از ابتدا با  جنبه‌های رازآلود هستی، جنبه‌های باطنی معرفت، مذهب، آداب و آیین مرتبط بوده است. به علاوه در سنت‌ها موسیقی در فلسفه و عرفان عملی جایگاه ویژه ای دارد. در متون عرفانی نیز دربارة موسیقی و سماع از قرن سوم به بعد به صورت گسترده بحث شده است. موسیقی عرفانی اصطلاحی است که می‌تواند طیف گسترده ای از معنا را در بر بگیرد. در سنت غربی مطالعه درباره مفاهیم موسیقی عرفانی به مسائلی مانند موسیقی مقدس، موسیقی مذهبی و موسیقی آیینی مرتبط می‌شود. در ادامه این مقاله بیشتر راجع به مصادیق موسیقی عرفانی سخن خواهیم گفت.

رابطه موسیقی و عرفان

در فرهنگ ما صفت “عرفانی” به مجموعه گسترده ای از معانی اطلاق می‌گردد. شاید بتون گفت وجه اشتراک همه آن‌ها داشتن جنبه رازگونه و غیبی است. از سوی دیگر عرفان به‌عنوان پدیده ای اجتماعی در رفتار صوفی گران وجود داشته است. بر همین اساس اصطلاحات عرفانی با اصطلاحاتی چون صوفی، سلوک، ریاضت و طریقت قرابت انکار نشدنی دارد. در وجه دیگر می‌توانیم عرفان را شامل مجموعه معارفی که از طریق کشف و شهود کسب شده است نیز بدانیم.

ارتباط موسیقی و عرفان از چند طریق ممکن است؛ طریق منشأ، خالق، غایت و متن موسیقی. منشأ موسیقی می‌تواند مستقیماً از ساحت قدسی باشد. طریق دیگر ارتباط خالق موسیقی با عوالم مختلف هنگام خلق موسیقی است. اثر عرفانی که موسیقی بر افراد می‌گذارد راه دیگر ارتباط موسیقی و عرفان است. همچنین با استفاده از اشعار عرفانی در موسیقی می‌توان این دو پدیده را به هم مرتبط ساخت.

مصادیق موسیقی عرفانی

مصادیق موسیقی عرفانی ریشة موسیقی را در ابتدای خلقت جهان جستجو می‌کنند. در این نگاه منشأ پیدایش اصل موسیقی در آموزه‌های دینی و نزد حکماً است.

1. خطاب الست:

   معروف‌ترین این مصادیق در فرهنگ ما “خطاب الست” به ذریه آدم است. این خطاب توسط حکمای مختلف از جمله غزالی به‌عنوان منشأ موسیقی و سماع ذکر شده است. طبق این نظر اولین جایی که آدمی مورد خطاب قرار می‌گیرد توسط خداوند است. بالاترین لذتی که سمع برده است، لذت خطاب شدن توسط رب است. سماع امروزی نیز به علت یادآوری سماع اول لذت بخش است.

2. تسبیح پروردگار:

مصداق دیگر موسیقی عرفانی شنیدن نوای تمامی مخلوقات به‌عنوان تسبیح پروردگار است. در این نگاه عرفاً کل عالم را در حال ذکر دائم می‌دانند. این ذکر می‌تواند موزون باشد. در این صورت کل مخلوقات در حال سماع دائم اند. این برداشت که الهام گرفته از تفسیر عرفانی آیات قرآن و برخی مکاشفات است، در متون عرفانی بسیار تکرار شده است. در کلام سعدی نیز این مفهوم به زیبایی گنجانده شده است:

جهان پر سماعست و مستی و شور

ولیکن چه بیند در آیینه کور

3. موسیقی کیهانی:

نوع دیگر نسبت دادن موسیقی به باطن جهان، نوای کائنات و افلاک است. مشهورترین آن شنیدن صدای افلاک است که به فیثاغورس نسبت داده می‌شود. این انتساب ریشه در آرای فیثاغورثیان در مورد موسیقی کیهانی دارد. لازمة قبول اینکه افلاک دارای صوت باشند اعتقاد به وجود فلک و چرخش آن‌ها است. در سنت ما جهان را با همین نگاه تفسیر کرده اند.

مولوی در قرن هفتم این معنی را تصریح می‌کند:

چرخ را در زیر پا آر ای شجاع

بشنو از فوق فلک بانگ سماع

پنبة وسواس بیرون کن ز گوش

تا به گوشت آید از گردون خروش

این تکرار مفهوم موسیقی افلاک از قرون اولیه و حتی توسط ملاصدرا، نشان از باوری ادامه دار به وجود موسیقی در افلاک در سنت ما است.

4. موسیقی برگرفته از زهره:

هنگام صحبت راجع به نسبت موسیقی با افلاک باید از پیشینه یونانی آن یعنی زهره به‌عنوان الهه نیز یاد کنیم. سهروردی، شیخ اشراق نیز معتقد است قبل از نواختن و در مواقع خاص باید به تقدیس زهره پرداخت.  در شعری منتسب به ملاصدرا تکرار این مفاهیم را این‌گونه می‌خوانیم:

از دف و نی زهرا را در رقص آر

وز نوای چنگ و بربط اشکبار

مطربا چنگ و چغانه ساز ده

زادگان زهرا را آواز ده

کلام آخر

صحبت راجع به ارتباط موسیقی با پدیده‌های دیگر مانند عرفان برای علاقه مندان موسیقی بسیار شیرین است. می‌توان گفت هر کس به طور خاص خودش با موسیقی ارتباط می‌گیرد. هم نشینی با ساز و موسیقی هر کس را به یک شکل مرید خود می‌کند. اگر تاکنون از این لذت بی بهره بوده اید حتماً آن را امتحان کنید. یک آموزشگاه موسیقی معتبر خیلی زود شما را به پله‌های بالای موسیقی خواهد فرستاد. پیشنهاد خاص ما به شما آکادمی موسیقی آوای چکاوک است. فرصت را از دست ندهید!