اطلاعات ما از زمینه موسیقی در ایران به طور مستند و قطعی به دوران هخامنشی بازمیگردد. ثبات نسبی ایران در دوران هخامنشی باعث شد تا موسیقی به طور نسبی پیشرفت کرد. به طوری که در کتیبههای سنگی کشف شده از نقاط مختلف ایران، نقوش حک شدهای یافت شده که نشان از استفاده و کاربرد سازهای تنبور، رباب، دو تار، چنگ، عود، سنتور و کرنای دارد. افزون بر کتیبههای سنگی، در برخی از سرودهها و مکتوبات زرتشتیان نشان از قدمت موسیقی به دست آمده است. برخی از مستندات نشان میدهد کوروش به هنگام حمله به آشور سرودی همراه با سازی میخوانده تا باعث تقویت روحیه حماسی و تهییج سربازان شود. اما این ساز به طور قطع شناسایی نشده و تنها به همین نشانهها میتوان اکتفا کرد.
نشانههای دیگر از موسیقی ایرانی، به دوره ساسانی بازمیگردد. دوران طلایی امپراطوری خسروپرویز، موسیقیدانان برجسته و مشهوری همانند باربد، رامتین، نکیسا، بامشاد و آزاد حضور داشتند که باعث پیشرفت موسیقی این دوران شد. مقام نوازندگان درباری به حدی والا بود که بهرام گور از پادشاه هند درخواست کرد دوازده هزار نوازنده و کولی به ایران بفرستند.
با آن که نشانی در دست نیست. به طور قطع قدمت موسیقی در ایران به دوران اورارتوییها باز میگردد.
با حمله اعراب به ایران و ورود اسلام به این خطه، موسیقی در ایران مدتی از رونق افتاد. اما پس از مدتی محققانی همانند فارابی، ابن سینا و صفیالدین ارموی مکتوبات و آثار نظری متعددی تألیف کردهاند که هر یک از ارزش ویژهای برخوردار میباشد. اما جایگاه موسیقی از دوران حکومت خاندان غزنویان پیشرفت شگرفی کرد. به طوری که افزون بر آثار مکتوب و مطالعات نظری صاحب نظران آن دوره، نشانههایی از ساخت سازهای موسیقی نظیر عود به دست آمده است.
در قرن هفتم که مصادف با حمله و حکومت مغولها به ایران است، کتب نظری دیگری در زمینه موسیقی تألیف شد که این هنر را از نظر تصوف و سماع مورد بررسی قرار داده و معتقد بودند که موسیقی یکی از اصول مهم تربیتی صوفیان به شمار میآید. دلیل این عده آن است که اهل تصوف نه تنها موسیقی و سماع را مجاز میدانستند، بلکه آن را وسیلهای برای تهذیب نفس و رسیدن به معشوق ابدی و ازلی میدانستند.
این وجه موسیقی در دوران صفوی مورد توجه قرار گرفت. از اینرو صوفیان در محافل سماع، اشعار عرفانی را با دف و سه تار همراه میساختند و موسیقی را وسیله تزکیه روح و قلب میدانستند.
