در قسمت نخست این مقاله با عنوان وضعیت موسیقی در دوران صفوی به مرور شرایط موسیقی و خنیاگران در دوران پادشاهی شاه اسماعیل و شاه طهماسب به عنوان دو تن از پادشاهان مقتدر صفوی پرداخته شد. در ادامه به بررسی وضعیت موسیقی در دوران صفوی پس از شاه طهماسب پرداخته میشود.
جانشینان شاه طهماسب
شرایط سختگیرانه و ممنوعیتهای موسیقی، پس از مرگ شاه طهماسب تعدیل و حتی برخی از آنان لغو شد. به طوری که شاه اسماعیل دوم، دستور ساخت آلات موسیقی همانند کمان را صادر نمود و به سازندگان و نوازندگان این ساز ارمغانهای نفیسی پیشکش کرد.
شاه عباس اول
روندی که شاه اسماعیل دوم در پیش گرفته بود، در دوران سلطنت عباس اول نه تنها در موسیقی بلکه در تمامی هنرهای رایج ادامه یافت. شاه عباس معتقد به ارتباط با کشورهای خارجی بود و این عامل باعث ورود خنیاگران و سازهای هندی و اروپایی به ایران شد. در این زمان، وضعیت موسیقی و نوازندگی زیرنظر عارفان اداره میشد. شیخ بهایی که یکی از عارفان و عالمان این دوره است، در یادداشتی چنین نوشته است: «یادگیری و تدریس موسیقی از نظر دینی مانعی ندارد و نوعی مهارت به شمار میآید. آموختن این مهارت و نگارش کتاب در خصوص علم موسیقی مفید است».
چنین نگرشی، تأثیر مثبتی بر موسیقی گذارد و مسیر پیشرفت خنیاگران و موسیقیدانان را هموار نمود. در این دوه رسالات مفیدی همانند انیس الارواح، یک مطلع و سه مقصد در باب موسیقی نگاشته شد که همچنان مورد استفاده و استناد پژوهشگران عرصه موسیقی قرار دارد. جایگاه متعالی موسیقی تا آخرین روزهای سلطنت شاه عباس ادامه یافت.
جانشینان شاه عباس
با مرگ این شاه مقتدر، روزگار ضعف بر ایران حاکم شد. به طوری که شاردن، سیاح اروپایی، چنین نگاشته که با مرگ شاه عباس، روح طلایی از کالبد ایران پر کشید. انحطاط و ضعف پادشاهان صفوی باعث شد تا افزون بر شرایط اجتماعی و اقتصادی، هنر و موسیقی رو به انحطاط و انزوا کشانده شود. نتیجه این وضعیت نزول جایگاه اجتماعی موسیقیدانان در مقایسه با دیگر گروهها و صنعتگران بود. بهطوری که خنیاگران راهی برای امرار معاش نداشتند و ناگریز به حرفههای دیگر رو کردند. شاردن در این خصوص چنین مینویسد: «گروه موسیقی درباری را پایهای نیست». این سخن نشان از وضعیت متزلزل و پست این هنرمندان دارد.
این نتایج نشان میدهد، موسیقی در دوران حکومت خاندان صفوی اگرچه جایگاه مطلوبی داشت؛ اما، در مواردی مورد بیمهری پادشاهان قرار میگرفت و این عامل باعث رکود این هنر میشد. با سقوط خاندان صفوی، نگرشی دیگر بر این هنر غالب گشت.
