در این یادداشت وضعیت موسیقی در دوران صفوی تشریح می‌شود. در طول زمان، خاندان‌های متعددی از نژادهای گوناگون بر این سرزمین حکم راندند و براساس صلاحدید خود و مشاورانشان بر صنایع و هنرهای گوناگونی تأثیر گذاشتند. هنر و موسیقی یکی از رشته‌ها و حرفه‌های رایجی به شمار می‌آمد که در طول زمان با حمایت پادشاهان راه تعالی را پیش گرفته و یا با طرد آنان به انزوا کشانده شده است. خاندان صفوی، نزدیک به دو قرن بر ایران سلطنت کردند و باعث رشد هنرهای سنتی ایران و معماری شدند؛ اما، وضعیت موسیقی در دوران پادشاهان این خاندان متفاوت بود.

شاه اسماعیل

نخستین پادشاه صفوی، شاه اسماعیل به شمار می‌آید. این پادشاه پیشینه خود را به شیخ صفی، یکی از عارفان با نفوذ زمان نسبت داد و خود را عارفی تمام قد نامید. در دوران حکومت شاه اسماعیل، موسیقی جایگاه والایی یافت و افزون بر مراسم، در نقاشی‌های کاخ شخصی این پادشاه، نقاشی‌های متعددی از خنیاگران تصویر می‌شد. براساس اسناد موجود، در این دوره میهمانی‌های شاهانه متعددی برگزار می‌شده و در تمامی آنان، نغمه‌سرایان و نوازندگان چنگ حضور داشتند. در این دوره خنیاگران در کارگاه سلطنتی ارج و قربی داشتند و افرادی همانند دوست محمد عودی، میرابراهیم قانونی و خواجه عبدالله به مقام استادی موسیقی رسیدند؛ اما، پس از زمانی با تغییر سیاست‌های شاه اسماعیل و آغاز نزاع‌های متعدد با دولت عثمانی، موانع متعددی بوجود آمد که منجر به نزول موسیقی در این دوران شد.

شاه طهماسب

دومین پادشاه مقتدر دوران صفوی را می‌توان شاه طهماسب به شمار آورد. وی فردی مذهبی و معتقد به اصول دینی و عرفانی بود. در این دوران، موسیقی مذهبی رواج بسیاری یافت و وسیله‎‌ای برای رونق دربار و اتحاد میان مردم شد؛ اما، هیچ‌گاه شرایطی مشابه دوران نخست شاه اسماعیل را نپیمود. پس از مدت کوتاهی، شاه طهماسب مواضع سخت‌گیرانه‌تری نسبت به موسیقی پیش گرفت تا جایی که باعث انزوای کامل موسیقی شد. به طوری که رجال دولتی وقت همانند ملک بیک خویی رساله‌ای در باب تحریم موسیقی و قوانین آن نگاشتند.

بااین‌وجود، هرگز موسیقی تعطیل نشد و مردمان همچنان به شنیدن قطعات موسیقی دل می‌سپردند. افزون بر این، عباس میرزا، والی خراسان، حامی هنر بود و به دور از چشم پادشاه مراسم‌های موسیقی برپا می‌نمود. عباس میرزا توانست در محدوده کوچک خود، شرایط مطلوبی را برای هنرمندان همانند خنیاگران موسیقی فراهم آورد و موجب تعالی این هنر ایرانی شود.

بدین ترتیب می‌توان اذعان داشت موسیقی در دوران پادشاهی شاه اسماعیل و شاه طهماسب با ممنوعیت‌های پی در پی روبرو بود. در بخش دوم این یادداشت به وضعیت موسیقی در دوران صفوی پرداخته خواهد شد.